'Stress is niet het probleem, wel hoe je zenuwstelsel ermee omgaat' • Interview met dr. Luc Swinnen

Wie is Luc Swinnen?

Bloom: Wat is volgens u de grootste misvatting over stress?

Luc Swinnen: 'Dat men stress een zwakte noemt. Stress is een essentieel onderdeel van het leven en kan ook voordelen bieden. Ik spreek niet meer over positieve of negatieve stress; dat vind ik een ongepaste opsplitsing. Je kunt stress reguleren. Daarvoor moet je de juiste oefeningen leren en toepassen. Alles wat je in het leven wilt bereiken, vergt inzet; investeren in je gezondheid hoort daarbij. Dat kan via routines en oefeningen.'

Bloom: Wanneer begon uw fascinatie voor stress en het zenuwstelsel?

Luc Swinnen: 'Mijn fascinatie is ontstaan door patiënten die met klachten kwamen waarvoor we geen duidelijke lichamelijke oorzaak konden vinden. Denk aan hoofdpijn, nekpijn, spierpijn of lage rugpijn. Ik ben opgeleid als klassieke arts, maar merkte al snel dat veel patiënten klachten hadden die we niet konden verklaren met de kennis uit de geneeskundeboeken.

Wat mij vooral intrigeerde was, dat er geen zichtbare letsels waren, terwijl mensen wel degelijk pijn en ongemak ervaarden. Dat zette mij aan het denken en deed me zoeken naar andere verklaringen. Zo kwam ik al snel uit bij de rol van emoties.

Samen met toenmalig minister van Arbeid Miet Smet hebben we vervolgens een grootschalig onderzoek uitgevoerd bij 24.000 mensen (jaren ’90, nvrd). Daaruit kwamen duidelijke verbanden met stress naar voren, waarop we verder hebben kunnen bouwen. De resultaten van dit onderzoek vormden voor mij het begin van een diepere interesse en hebben de basis gelegd voor mijn verdere zoektocht.'

Bloom: Wat heeft u dan precies gevonden of ontdekt?

Luc Swinnen: 'In het brein vinden voortdurend processen plaats, zowel in de oudere hersenkernen als in het meer ontwikkelde ‘remmende’ brein. Die bepalen in grote mate onze emoties en ons gedrag. Als je daar inzicht in krijgt, kun je mensen doorgaans veel efficiënter helpen. De polyvagaaltheorie heeft daar de laatste jaren een extra laag aan toegevoegd. Die stelt dat de nervus vagus voortdurend scant op veiligheid of gevaar.

Die werking stopt ook ’s nachts niet. Zelfs tijdens de slaap blijven we prikkels registreren, zoals geluid. Ons lichaam staat dus nooit echt ‘uit’. Die voortdurende prikkels kunnen klachten veroorzaken, zoals oorzaken of andere symptomen zonder duidelijke oorzaak. We staan eigenlijk 24 uur per dag onder invloed van tal van prikkels.'

Bloom: De meeste mensen zien stress nog altijd als iets mentaals. Waarom is het belangrijk om het op lichamelijk niveau te belichten?

Luc Swinnen: 'Stress is absoluut niet enkel mentaal. We worden gestuurd door neurotransmitters en allerlei processen in het brein én in het lichaam die we nog niet volledig begrijpen. Die bepalen een groot deel van onze klachten. Hoe meer inzicht we daarin krijgen, hoe beter we die klachten kunnen verklaren. Wanneer mensen zich onveilig voelen bij bepaalde mensen of in bepaalde omgevingen, vaak op een instinctieve manier, als een soort buikgevoel, vertaalt zich dat in fysieke reacties. Die signalen zijn echt, ook al zijn ze niet altijd objectief meetbaar.'

Bloom: Waarom blijven we de signalen van ons lichaam zo vaak negeren?

Luc Swinnen: 'Onze nervus vagus, of parasympathicus, is voortdurend actief en scant dag en nacht op signalen. Dat proces noemen we neuroceptie: een onbewuste vorm van waarnemen. We krijgen constant prikkels binnen, maar in ons brein zit een soort rem, vooraan in de prefrontale cortex, die die signalen filtert. Anders zou het brein het simpelweg niet aankunnen om alles tegelijk te interpreteren. Daardoor nemen we heel wat signalen niet bewust waar. Ze worden als het ware tegengehouden. Precies daarom hebben we de hulp van ons zenuwstelsel nodig.'

Bloom: Kunt u dat concreet maken?

Luc Swinnen: 'Neem bijvoorbeeld lawaai. Onze nervus vagus registreert dat als een vorm van gevaar, maar we raken eraan gewend en staan er niet meer bij stil. Toch blijft het ongezond: je bloeddruk en cortisolwaarden stijgen, zonder dat je het beseft. Hetzelfde geldt voor trauma’s. Ervaringen uit je jeugd, zoals gepest worden of een scheiding, kunnen in je lichaam opgeslagen blijven en later opnieuw opduiken. Ik had bijvoorbeeld een patiënt met een fobie voor geraniums, die terugging naar een voorval waarbij zo’n plant aanwezig was. Hij wist dat zelf niet meer. Door daarmee aan de slag te gaan via de polyvagaaltheorie konden we dat uiteindelijk begrijpen en remediëren.'

Bloom: We leven in een maatschappij waarin we voortdurend prikkels ervaren en nog nauwelijks tot echte rust komen. Wat doet die belasting met ons zenuwstelsel?

Kleine gewoontes, groot effect

Bloom: Zijn er kleine dagelijkse gewoontes die het zenuwstelsel helpen reguleren?

Luc Swinnen: 'Zeker. Ik maak gebruik van rituelen, zowel voor mezelf als voor mijn patiënten. Denk aan ademhalingsoefeningen zoals de 4-7-8 techniek. Twee minuten per dag kan al volstaan. Verder doe ik ook kleine spieroefeningen, zoals op één been staan, en ik bouw vaste momenten in om bewust te vertragen, bijvoorbeeld ’s avonds door langer uit te ademen dan in te ademen. Daarnaast noteer ik elke dag drie ‘glimmers’: het zijn kleine momenten van veiligheid en rust. Door daar bewust bij stil te staan, help je je parasympathisch systeem tot rust te komen en zal je makkelijker inslapen.'

Bloom: Wat maakt daarin volgens u het grootste verschil?

Luc Swinnen: 'Hou het eenvoudig. Anders moet je er gewoon niet aan beginnen. Beweging, ademhaling en vooral verbinding zijn essentieel. Praat met mensen, maak contact, groet diegenen die je ontmoet. En een kwartier wandelen per dag is al beter dan de hele dag stilzitten. Als je nervus vagus op de juiste manier activeert, via ademhaling, beweging en contact, kom je automatisch tot rust. Het resultaat laat zich al snel voelen.'

We hebben in ons lichaam het autonoom zenuwstelsel, het deel van ons systeem dat autonoom werkt, dag en nacht, 24 op 24. Daarnaast heb je het willekeurig zenuwstelsel, dat is iets helemaal anders. Als ik beslis om mijn arm te plooien, dan doe ik dat. Dat is bewust en gestuurd. Tegen het autonoom zenuwstelsel kan je niet zomaar zeggen: ik ga nu mijn eten beter verteren, of mijn hart sneller laten kloppen, of rustiger ademen. Dat gebeurt vanzelf. Daarom noemen we het autonoom.

Dat autonoom zenuwstelsel bestaat uit twee delen. Enerzijds is er de orthosympathicus. Die zet ons in actie, geeft energie, en zorgt ook voor stress bij prikkels. Het is een belangrijk systeem om in beweging te komen, maar het kan ons echter ook onder spanning zetten. Anderzijds is er de parasympathicus. Die remt af en zorgt ervoor dat we tot rust komen, ons goed, comfortabel en veilig voelen. De twee samen bepalen hoe we ons doorheen de dag voelen.

De polyvagaaltheorie gaat een stap verder in dat verhaal. Ze toont dat ons zenuwstelsel voortdurend en grotendeels onbewust scant of een situatie veilig of onveilig is. Dat gebeurt via de nervus vagus, een belangrijke zenuw die verschillende ‘standen’ kan aannemen. Wanneer ons systeem veiligheid ervaart, verkeren we in een toestand van rust en verbinding. We zijn open, helder en sociaal. Wordt er onbewust gevaar gedetecteerd, dan schakelt het lichaam automatisch naar actie (stress, alertheid) of, wanneer het te overweldigend wordt, naar een ‘freeze’-toestand: een soort stilvallen of afsluiten. Het gaat niet alleen om gas geven of remmen, maar om hoe ons zenuwstelsel voortdurend schakelt tussen verschillende toestanden, afhankelijk van wat het als veilig of onveilig inschat.

Wat we via de polyvagaaltheorie leren, is om dat systeem beter te begrijpen en te beïnvloeden. Met gerichte oefeningen kunnen we ons zenuwstelsel helpen om sneller terug te keren naar een gevoel van veiligheid. Kleine signalen van rust, verbinding of comfort, wat we ‘glimmers’ noemen, spelen daarin een belangrijke rol. Door die bewust op te merken en te versterken, trainen we ons lichaam om meer in die veilige modus te komen. Uiteindelijk komt het hierop neer: ons lichaam is continu op zoek naar veiligheid. En hoe veiliger we ons voelen, hoe beter we functioneren, fysiek, mentaal en emotioneel.

Van inzicht naar ervaring

Summer Bloom Festival 2026

Wat je hier leest, wordt pas echt helder wanneer je het ervaart. Tijdens het Summer Bloom Festival in Oostende op 15 en 16 augustus 2026 brengen we inzichten en praktijk samen. Lees er alles over en reserveer hier je tickets.

21 mei: Congres 2026

Op 21 mei organiseert dr. Luc Swinnen zijn tiende congres in De Montil in Affligem, met als centraal thema ‘Psychologische veiligheid in een dynamische wereld’. Samen met een sterke line-up van sprekers, waaronder Ellen Crabbe, Eline Lievens, Isabel Declercq, Luc Van Impe en Elke Geraerts, geeft hij inzichten rond stress, herstel en mentale veerkracht. Verwacht een boeiende en inspirerende dag waarin wetenschap en praktijk elkaar ontmoeten. Meer info en tickets.