Wanneer kinderdromen nachtmerries worden

Een kind dat droomt over een ontvoering, opgesloten worden, verdrinken — het zijn beelden die voor een ouder erg binnenkomen. Heftig, soms zelfs beangstigend. Je wil begrijpen wat er gebeurt, maar tegelijk hoop je dat het “maar een droom” is. Dat is het ook. Maar niet alleen dat.

Een droom die binnenkomt

Een moeder vertelde me de droom van haar dochter. Ze was samen met haar zusje en een vriendin, toen er een kidnapper verscheen. Ze werden meegenomen, opgesloten bij een speeltuin met een magische deur, bevrijd, en daarna opnieuw gepakt. Uiteindelijk eindigde de droom in het water, waar ze ondergingen.

Op papier is dat een zware droom. Maar zoals zo vaak in dromen, zijn de beelden niet één op één wat ze lijken. Wat mij in zo’n droom interesseert, is niet alleen het beeld, maar de beweging eronder. Het weggetrokken worden uit een situatie. Het opnieuw proberen. Het gevoel dat iets je overkomt, en tegelijk de poging om er iets mee te doen.

De speeltuin in die droom is niet toevallig. Het is een plek van spel, van lichtheid. Iets in dat kind weet dus dat het ook anders kan. Dat het niet alleen maar zwaar hoeft te zijn. Het water en het verdrinken lijken het heftigste stuk. Maar ook daar geldt: in droomtaal zijn dit vaak beelden van gevoelens die te groot worden. Niet letterlijk gevaar, maar het ervaren van overspoeling. Wat zo’n droom in de kern kan raken, is iets eenvoudigs en herkenbaars: een kind dat streng is voor zichzelf, veel voelt, en nog niet goed weet hoe daarmee om te gaan.

Waarom zegt een kind niets?

Tijdens het schrijven van deze reeks bleef één vraag terugkomen: als een kind zich niet goed voelt, waarom zegt het dat dan niet gewoon? Het antwoord daarop is minder eenvoudig dan we vaak denken. Een kind kijkt anders naar de wereld dan een volwassene. Niet alleen omdat het minder ervaring heeft, maar ook omdat het brein nog volop in ontwikkeling is. Wat voor ons logisch lijkt — oorzaak en gevolg, verantwoordelijkheid, afstand nemen — is voor een kind nog niet vanzelfsprekend. Daarbij komt iets anders: loyaliteit. Een kind is fundamenteel verbonden met zijn ouders of verzorgers. Het idee dat daar iets niet klopt, is vaak te groot om te dragen. Dan is het “veiliger” om te denken dat het aan zichzelf ligt.

“Ik zal wel iets fout gedaan hebben.”
“Als ik liever was geweest, was het anders gegaan.”

Dat zijn geen bewuste redeneringen, maar manieren waarop een kind probeert grip te krijgen op iets wat het niet begrijpt. En soms ontbreken ook gewoon de woorden. Een kind kan voelen dat er iets niet klopt, maar niet de taal hebben om dat te vertellen. Of het moment niet vinden. Of vastlopen tussen wat het voelt en wat het kan zeggen. Ik kreeg ooit een reactie van iemand die zei: “Mijn hoofd zat vol woorden, maar ik kreeg ze niet over de brug.” Dat vat het misschien nog het best samen.

Wat kan je als volwassene doen?

Niet alles vraagt een antwoord. Maar aanwezigheid maakt een verschil. Dat kan heel klein zijn. Door te luisteren zonder meteen te interpreteren. Door woorden aan te reiken zonder ze op te dringen. Door te laten voelen dat alles gezegd mag worden, ook als het nog niet helemaal duidelijk is.

Soms zit dat in eenvoudige zinnen. Dat iets niet de schuld van een kind is. Dat grote dingen door volwassenen gedragen worden. Dat het oké is om bang of verdrietig te zijn. Soms zit het gewoon in blijven. Niet weggaan wanneer iets moeilijk wordt. Wanneer dromen blijven terugkomen, of wanneer je merkt dat de angst niet alleen ’s nachts speelt maar ook overdag, dan kan het helpend zijn om samen met iemand te kijken.

Hoe kinderen kijken

Kinderen zien vaak de diepte van het water, niet het water zelf. En soms zien ze dingen die er niet zijn op de grens tussen slapen en wakker worden. Ook dat kan echt aanvoelen. Dan is uitleg minder belangrijk dan geruststelling. Weten dat het er niet is, en dat iemand blijft. Dromen kunnen vreemde dingen doen. Maar ze proberen zelden te verwarren. Ze proberen iets zichtbaar te maken.

Literatuur & richtlijnen

• Jacqueline Voskuil, Het Grote Dromenboek, Bloom.
• K. Vollmar – Handboek der droomsymbolen, Uitgeverij Schors.