Inzicht in bijna-doodervaringen • Wat leren ze ons over liefde en eenheid?

Een bijna-doodervaring is een intense, vaak transformerende beleving die optreedt in situaties van levensbedreigend fysiek falen zoals een hartstilstand, trauma of diepe coma. Terwijl het brein ogenschijnlijk geen activiteit meer vertoont, ervaren mensen een opmerkelijke helderheid. Typische elementen keren steeds weer terug: een tunnel van licht, een overweldigend gevoel van vrede, een buitenlichamelijk perspectief, ontmoetingen met overleden dierbaren of spirituele wezens, en soms een overzicht waarin iemand elk detail van zijn leven herbeleeft.

Volgens Bob Coppes vormt het levensoverzicht het hart van de ervaring. ‘Wat mij altijd raakte, is dat mensen hun leven niet alleen opnieuw zien, maar het ook voelen van de andere kant’, zegt hij. Die confrontatie laat niemand onberoerd. ‘Ze ervaren vanuit de ander wat ze met de ander hebben gedaan, zowel de pijn als de vreugde. Ze worden de ander. Ze ervaren alles zonder oordeel. Dat is pure onvoorwaardelijke liefde.’

Bobs interesse ontstond al tijdens zijn studententijd in Groningen, toen hij Life After Life van Raymond Moody las, het eerste grote onderzoek naar bijna-doodervaringen. Wat begon als nieuwsgierigheid, groeide uit tot een levenswerk. Hij werd bestuurslid bij IANDS, de International Association for Near Death Studies, en verdiepte zich in religies, mystiek en bewustzijnsonderzoek.

‘'Ik ontdekte dat de essenties van elke religie terugkomen in de nabij-de-doodervaring’, vertelt hij. 'Maar niet omgekeerd: niet alle essenties van de BDE komen terug in elke religie. Een goed voorbeeld is dat uit bijna-doodervaringen blijkt dat we allemaal goddelijk zijn. We zijn allemaal deel van de bron, zoals ik zelf graag zeg. Dat wordt alleen op die manier verwoord in het hindoeïsme. Daar leer je dat God in ons allemaal aanwezig is, we zijn goddelijk, en we dragen allemaal een vonk van het goddelijke in ons.’

Hoewel elke ervaring uniek is, wijzen de verhalen opvallend vaak in dezelfde richting. Mensen beschrijven een gevoel van allesomvattende liefde, tijdloosheid en verbondenheid. ‘We hebben geen woorden of concepten voor wat daar gebeurt’, vertelt Bob. ‘Veel mensen zeggen: mijn geest past bij het terugkomen niet meer in mijn lichaam. Alsof je een enorm volume moet terugbrengen in iets dat te klein is geworden.’ Sommigen spreken over een staat van puur bewustzijn, waarin identiteit en vorm oplossen. ‘Een van de mooiste citaten uit mijn boek’, vertelt hij, ‘komt van iemand die zei: “Ik was als een korreltje zand, en God was het hele strand”. Dat is de verhouding. We zijn deel van dat geheel, niet afgescheiden ervan.’

De moderne wetenschap onderzoekt BDE’s sinds de jaren zeventig. In Nederland werd het onderwerp breed gedragen dankzij het onderzoek van cardioloog Pim van Lommel, gepubliceerd in The Lancet (2001). Hij volgde 344 patiënten die een hartstilstand hadden overleefd; 18 procent van hen rapporteerde een ervaring die binnen het BDE-profiel past.

Van Lommel concludeerde dat bewustzijn kan bestaan terwijl het brein stilvalt. ‘Zijn onderzoek was baanbrekend’, zegt Bob. ‘Het toonde aan dat het onmogelijk is BDE’s volledig te verklaren aan de hand van hersenactiviteit. Tijdens de ervaring is er geen meetbare hersenfunctie, en toch zijn mensen alert, helder en later in staat details te beschrijven die ze onmogelijk konden zien.’

Ook internationale studies, onder meer aan de University of Virginia, bevestigen dat beeld. BDE’s komen voor bij 5 tot 10 procent van de bevolking, en bij 10 tot 23 procent van de mensen die klinisch dood waren. De consistentie tussen culturen wijst op een universeel fenomeen.

Toch blijven de verklaringen verdeeld. Sommige onderzoekers zien zuurstoftekort of neuro-chemische reacties als oorzaak. Anderen trekken parallellen met psychedelische ervaringen. Maar die hypothesen verklaren niet de helderheid en de blijvende impact van de ervaring. ‘Als je bepaalde hersendelen stimuleert’, legt Bob uit, ‘kan je flitsen zien of het gevoel krijgen buiten je lichaam te zijn, maar dat verklaart niet de intensiteit, de coherentie en de transformatie die mensen na een BDE ervaren.’

Hij onderscheidt zelf twee soorten bewijs die hem overtuigden dat er meer speelt dan hersenprocessen. ‘Het eerste bewijs’, zegt hij, ‘zijn de verifieerbare waarnemingen tijdens een BDE. Mensen vertellen wat artsen of verpleegkundigen deden terwijl zij klinisch dood waren. Soms beschrijven ze zelfs instrumenten of gesprekken die later bleken te kloppen.’

‘Het tweede bewijs’, vervolgt hij, ‘is wat mensen meemaken in die andere wereld. Ze ontmoeten overleden familieleden of zielen die iets meedelen dat later juist blijkt. Een vrouw in mijn boek zag bijvoorbeeld een jongetje dat zei: “Ik ben je broer”. Ze antwoordde dat ze geen broer had. Maar haar vader bevestigde later dat er inderdaad een kind was gestorven waarvan zij het bestaan nooit had geweten. Zulke verhalen zijn te treffend om toeval te zijn.’

Een bijna-doodervaring verandert een mens voorgoed. ‘Het is niet alsof je iets moois hebt gezien in een droom’, zegt Bob. ‘Het is existentieel. Het verandert hoe je kijkt naar jezelf, naar anderen, naar wat belangrijk is.’ Onderzoek bevestigt dat beeld. Mensen die een BDE meemaakten, rapporteren een blijvende toename in empathie, intuïtie en innerlijke rust. Angst voor de dood verdwijnt of vermindert drastisch. Materialisme maakt plaats voor eenvoud, relaties en authenticiteit.

Maar de terugkeer is niet eenvoudig. ‘Veel mensen voelen zich ontworteld’, vertelt Bob. ‘Ze zeggen: ik moest opnieuw leren leven in dit beperkte lichaam. Eén vrouw vertelde dat ze haar bewustzijn zag uitdijen tot iets wat amper nog in haar lichaam paste. Ze vergeleek haar lichaam met een duikerspak dat te klein was geworden.’ Sommigen hebben jaren nodig om zich weer aan te passen aan de aardse realiteit. ‘Ze noemen de ervaring het grootste cadeau van hun leven, maar tegelijk een zware last. Want als je eenmaal hebt gevoeld hoe het werkelijk is, kun je niet meer gewoon verder leven. Je krijgt een opdracht mee.’

Die opdracht is volgens Bob universeel. ‘Bijna iedereen zegt: ik moet iets doen met deze ervaring. Liefde brengen, in de breedste zin van het woord. Het leven is eenvoudig: geef liefde, ontvang liefde, wees er gewoon en ervaar het leven. Dat is een citaat van een BDE'er uit mijn boek en die probeer ik uit te dragen. Uiteindelijk draait het daar allemaal om.’